मानव सभ्यताको इतिहासमा कृषि केवल जीविकोपार्जनको माध्यम थिएन; यो समाज निर्माणको आधार, संस्कृति विकासको प्रेरणा र राष्ट्र निर्माणको मेरुदण्ड थियो। तर कृषिको वास्तविक आधार के हो भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्दा अन्ततः एउटै शब्दमा पुगिन्छ—माटो। माटो बिना खेती सम्भव छैन, खेती बिना खाद्य सुरक्षा सम्भव छैन, र खाद्य सुरक्षा बिना कुनै पनि राष्ट्रको दिगो विकास सम्भव छैन। त्यसैले माटोको विषय केवल कृषि विज्ञानको विषय होइन; यो अर्थशास्त्र, वातावरण, जनस्वास्थ्य, राष्ट्रिय सुरक्षा र भावी पुस्ताप्रतिको उत्तरदायित्वसँग जोडिएको विषय हो।
आज विश्वले जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधताको ह्रास, भूमिको क्षयीकरण, खाद्य सुरक्षाको चुनौती र मानव स्वास्थ्यका जटिल समस्यासँग एकैसाथ सामना गरिरहेको छ। यी सबै समस्याको केन्द्रमा एउटा साझा प्रश्न उभिएको छ—के हामीले माटोलाई केवल उत्पादनको माध्यमका रूपमा प्रयोग गरिरहेका छौं, कि जीवनको आधारका रूपमा संरक्षण पनि गरिरहेका छौं?
विगत सय वर्षमा कृषिले उल्लेखनीय प्राविधिक प्रगति गरेको छ। उन्नत जातका बीउ, आधुनिक सिँचाइ, यान्त्रिकीकरण, रासायनिक मल, बाली संरक्षण प्रविधि र वैज्ञानिक व्यवस्थापनका कारण विश्वव्यापी खाद्यान्न उत्पादन धेरै गुणा बढेको छ। बढ्दो जनसङ्ख्यालाई खाद्य उपलब्ध गराउन यी प्रविधिहरूले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। तर प्रत्येक उपलब्धिसँग केही प्रश्न पनि जन्मिए। धेरै देशहरूमा माटोको जैविक पदार्थ घट्दै गयो, सूक्ष्मजीवहरूको विविधता कमजोर बन्दै गयो, भूमिगत पानी प्रदूषित हुन थाल्यो, परागसेचन गर्ने जीवहरूको सङ्ख्या घट्न थाल्यो र उत्पादन कायम राख्न वर्षेनी अझ बढी बाह्य इनपुट आवश्यक पर्ने अवस्था सिर्जना भयो। यसले एउटा गम्भीर सन्देश दियो—उत्पादन बढाउनु मात्र पर्याप्त छैन; उत्पादनको आधारलाई पनि जोगाउनुपर्छ।
यही आवश्यकताबाट अर्गानिक कृषि विश्वव्यापी बहसको केन्द्रमा आयो। तर नेपालमा अर्गानिक भन्ने शब्द लोकप्रिय बन्दै गए पनि यसको वैज्ञानिक अर्थ अझै व्यापक रूपमा स्थापित हुन सकेको छैन। कतै अर्गानिक भनेको गोठेमल प्रयोग गर्नु मात्र हो भन्ने बुझाइ छ, कतै रासायनिक मल प्रयोग नगर्नु नै अर्गानिक हो भन्ने धारणा छ, कतै विषादी नछरेको उत्पादनलाई अर्गानिक भनिन्छ, त कतै कुनै प्रमाणबिना पनि बजारमा अर्गानिकको लेबल टाँस्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। यस्ता बुझाइ आंशिक रूपमा सही भए पनि अर्गानिकको सम्पूर्ण अवधारणालाई प्रतिनिधित्व गर्दैनन्।
अर्गानिक कुनै एक मल, कुनै एक उत्पादन, कुनै एक प्रविधि वा कुनै एक व्यापारिक प्रमाणपत्रको नाम होइन। यो प्रकृतिको जीवनचक्रसँग सहकार्य गर्ने कृषि दर्शन, वैज्ञानिक उत्पादन प्रणाली र व्यवस्थापन पद्धति हो। यसले माटोलाई जीवित प्रणालीका रूपमा स्वीकार गर्छ; जहाँ सूक्ष्मजीव, जैविक पदार्थ, वनस्पति, पानी, हावा र खनिजबीच निरन्तर जैविक सम्बन्ध कायम रहन्छ। अर्गानिकको मूल उद्देश्य केवल उत्पादन गर्नु होइन, जीवन उत्पादन गर्ने माटोलाई जीवन्त राख्दै उत्पादन गर्नु हो।
जब हामी माटोलाई केवल रासायनिक तत्त्वहरूको मिश्रण मान्छौँ, तब समाधान मलको मात्रामा खोज्न थाल्छौँ। तर जब माटोलाई जीवित प्रणालीका रूपमा बुझ्छौँ, तब समाधान माटोको स्वास्थ्य, जैविक पदार्थ, सूक्ष्मजीव, पोषक तत्त्वको प्राकृतिक चक्र र जैविक विविधताको संरक्षणमा खोज्न थाल्छौँ। यही सोचको परिवर्तन नै अर्गानिकको केन्द्रबिन्दु हो।
नेपाल कृषि प्रधान देश हो। हिमालदेखि तराईसम्मको भौगोलिक विविधता, हावापानीको फरकपन, स्थानीय जातहरूको समृद्धि, पशुपालनसँग जोडिएको कृषि परम्परा र जैविक स्रोतहरूको उपलब्धताले नेपाललाई अर्गानिक कृषि विकासका लागि उल्लेखनीय सम्भावना दिएको छ। तर सम्भावना मात्र पर्याप्त हुँदैन। स्पष्ट नीति, वैज्ञानिक अनुसन्धान, गुणस्तरीय जैविक इनपुट, किसानको क्षमता विकास, बजारको विश्वास र प्रमाणिकरण प्रणालीबिना अर्गानिक आन्दोलन दिगो हुन सक्दैन।
यस लेखको उद्देश्य कुनै कृषि प्रणालीको अन्धसमर्थन वा विरोध गर्नु होइन। यसको उद्देश्य अर्गानिकलाई विज्ञान, व्यवहार र नीतिको दृष्टिबाट बुझ्नु, भ्रम र यथार्थलाई छुट्याउनु तथा नेपालको कृषि भविष्यका लागि आवश्यक बहसलाई तथ्य र प्रमाणका आधारमा अघि बढाउनु हो। किनकि अर्गानिकको प्रश्न अन्ततः एउटै प्रश्नमा आएर टुङ्गिन्छ—हामी केवल आजको उत्पादन बढाउन चाहन्छौँ, कि भावी पुस्ताका लागि पनि जीवित माटो छोड्न चाहन्छौँ?
यही प्रश्नको उत्तर खोज्ने यात्राबाट अर्गानिकको वास्तविक अर्थ खुल्न थाल्छ। अर्गानिकको सुरुआत खेतबाट होइन, माटोभित्रको अदृश्य संसारबाट हुन्छ। त्यो संसार आँखाले देखिँदैन, तर त्यही संसारले पृथ्वीमा जीवनलाई सम्भव बनाएको छ।
जीवित माटोको अदृश्य संसार :
मानिसले पृथ्वीमा रहेका धेरै रहस्यहरू पत्ता लगाइसकेको छ। समुद्रको गहिराइ नापेको छ, अन्तरिक्षमा यान पठाएको छ, चन्द्रमा र मङ्गल ग्रहसम्म पुगेको छ। तर विडम्बना, आफ्नै खुट्टामुनि रहेको माटोभित्रको जीवनलाई पूर्ण रूपमा बुझ्ने यात्रा अझै जारी छ। हामीले प्रायः माटोलाई हिँड्ने, जोत्ने र बाली लगाउने माध्यमका रूपमा मात्र हेरेका छौँ। तर विज्ञानले देखाएको यथार्थ फरक छ—स्वस्थ माटो आफैँमा एउटा जीवित संसार हो।
एक मुठी स्वस्थ माटोमा पृथ्वीको जनसंख्याभन्दा पनि धेरै सूक्ष्मजीव हुन सक्छन्। ब्याक्टेरिया, फङ्गस, एक्टिनोमाइसिट्स, प्रोटोजोआ, शैवाल, निमाटोड, गँड्यौला, किराफट्याङ्ग्रा र असंख्य सूक्ष्म जीवहरूको यस्तो जटिल समुदाय त्यहाँ बसोबास गरिरहेको हुन्छ, जसले चौबीसै घण्टा कुनै कारखानाले जस्तै काम गरिरहेको हुन्छ। उनीहरू मरेका वनस्पति र जनावरका अवशेषलाई विघटन गर्छन्, पोषक तत्त्वलाई बिरुवाले उपयोग गर्न मिल्ने रूपमा रूपान्तरण गर्छन्, माटोको संरचना सुधार्छन्, रोग उत्पन्न गर्ने सूक्ष्मजीवसँग प्रतिस्पर्धा गर्छन् र बिरुवाको जरासँग सहजीवी सम्बन्ध कायम राख्छन्। यही कारणले आधुनिक माटो विज्ञानले माटोलाई केवल खनिज पदार्थको मिश्रण नभई जीवित पारिस्थितिक प्रणाली का रूपमा स्वीकार गरेको छ।
यदि कुनै शहरका सबै कामदार एकैचोटि काम छोडेर हिँडे भने त्यो शहर केही दिनमै अस्तव्यस्त हुन्छ। स्वस्थ माटोभित्रका सूक्ष्मजीवहरूको अवस्था पनि त्यस्तै हो। उनीहरू निष्क्रिय भए वा नष्ट भए भने माटोमा पोषक तत्त्व भए पनि बिरुवाले त्यसलाई प्रभावकारी रूपमा उपयोग गर्न सक्दैन। त्यसैले बालीलाई मल हाल्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन; माटोभित्र ती मललाई बिरुवाको भोजनमा रूपान्तरण गर्ने जीवित प्रणाली पनि सक्रिय हुनुपर्छ।
माटोको जैविक पदार्थ (Organic Matter) यस जीवित संसारको मुख्य ऊर्जा स्रोत हो। झरेका पात, बालीका अवशेष, गोबर, कम्पोस्ट, हरियो मल र अन्य जैविक पदार्थ क्रमशः विघटन हुँदै सूक्ष्मजीवहरूको भोजन बन्छन्। यही प्रक्रियाबाट ह्युमस (Humus) बन्न थाल्छ, जसले माटोलाई कालो, भुसभुसे, पानी समातेर राख्न सक्ने र पोषक तत्त्व सञ्चय गर्न सक्ने बनाउँछ। त्यसैले जैविक पदार्थ माटोका लागि केवल मल होइन; यो माटोको जीवनलाई निरन्तर चलाइराख्ने ऊर्जा हो।
बिरुवाको जरा र सूक्ष्मजीवबीचको सम्बन्ध अझ रोचक छ। बिरुवाले प्रकाश संश्लेषणबाट उत्पादन गरेको कार्बोहाइड्रेटको केही भाग जराबाट माटोमा छोड्छ। यसलाई जरा स्राव (Root Exudates) भनिन्छ। यही पदार्थ सूक्ष्मजीवहरूको भोजन बन्छ। बदलामा ती सूक्ष्मजीवहरूले फस्फोरस, जस्ता, फलामलगायतका पोषक तत्त्व बिरुवाले सजिलै लिन सक्ने रूपमा उपलब्ध गराउँछन्। कतिपय सूक्ष्मजीवहरूले बिरुवाको वृद्धि प्रवर्द्धन गर्ने जैविक यौगिक उत्पादन गर्छन् भने केहीले रोग उत्पन्न गर्ने जीवाणु र ढुसीको वृद्धि नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्छन्। यो सम्बन्ध प्रतिस्पर्धाको होइन, सहजीवनको उत्कृष्ट उदाहरण हो।
प्रकृतिले कुनै पनि प्रणालीलाई एक्लै चलाउँदैन। जंगलमा कसैले मल हाल्दैन, कसैले खेत जोत्दैन, कसैले विषादी छर्दैन। तर वर्षौँसम्म त्यहाँका रूखहरू हराभरा रहन्छन्। किनभने त्यहाँ जैविक पदार्थको पुनर्चक्रण, सूक्ष्मजीवहरूको सक्रियता र प्राकृतिक पोषक चक्र अविरल रूपमा चलिरहेको हुन्छ। अर्गानिक कृषि यही प्राकृतिक सिद्धान्तबाट प्रेरित हुन्छ। यसको उद्देश्य प्रकृतिको नक्कल गर्नु होइन; प्रकृतिले कसरी जीवनलाई निरन्तरता दिन्छ भन्ने विज्ञानलाई बुझेर खेतीमा लागू गर्नु हो।
नेपालका धेरै कृषि भूमिमा जैविक पदार्थको मात्रा घट्दै गएको विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन्। जैविक पदार्थ घट्दा माटो कडा बन्ने, पानी सोस्ने क्षमता कम हुने, पोषक तत्त्वको उपयोग दक्षता घट्ने र सूक्ष्मजीवहरूको गतिविधि कमजोर हुने समस्या देखिन सक्छ। यस्तो अवस्थामा मलको मात्रा बढाएर मात्र दीर्घकालीन समाधान प्राप्त हुँदैन। समाधान माटोको जैविक जीवन पुनर्जीवित गर्ने दिशामा खोज्नुपर्छ।
यसैले अर्गानिक कृषि कुनै एक उत्पादन प्रयोग गर्ने विषय होइन; यो माटोभित्रको जीवनलाई पुनः सक्रिय बनाउने दीर्घकालीन प्रक्रिया हो। जब माटो जीवित हुन्छ, तब मात्र पोषक तत्त्वको चक्र सन्तुलित हुन्छ; जब पोषक चक्र सन्तुलित हुन्छ, तब मात्र स्वस्थ बिरुवा हुर्कन्छ; र जब स्वस्थ बिरुवा हुर्कन्छ, तब मात्र स्वस्थ अन्न, स्वस्थ मानिस र स्वस्थ समाज निर्माण हुन सक्छ। अर्गानिकको वास्तविक यात्रा यही अदृश्य संसारबाट सुरु हुन्छ।
अर्गानिक : परिभाषा, दर्शन र वैज्ञानिक आधार :
अर्गानिक शब्द आज विश्वभर परिचित छ, तर यसको अर्थ सबैले एउटै रूपमा बुझेका छैनन्। कसैले यसलाई रासायनिक मल र विषादी नप्रयोग गर्ने खेतीका रूपमा बुझ्छ, कसैले गोठेमल र कम्पोस्टमा आधारित खेती ठान्छ, कसैले यसलाई महँगो मूल्यमा बिक्री हुने उत्पादनको व्यापारिक परिचय मान्छ, भने कसैले वातावरण संरक्षणसँग मात्र जोडेर हेर्छ। यी सबै बुझाइमा केही सत्यता भए पनि अर्गानिकको वास्तविक अर्थ यतिमै सीमित छैन। अर्गानिक एउटा सम्पूर्ण कृषि प्रणाली हो, जसको उद्देश्य उत्पादन गर्नु मात्र होइन, उत्पादनको आधार—माटो, पानी, जैविक विविधता र मानव स्वास्थ्य—लाई दीर्घकालसम्म सुरक्षित राख्नु हो।
अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा अर्गानिक कृषिको अवधारणा लामो अनुभव, अनुसन्धान र अभ्यासबाट विकसित भएको हो। यसले परम्परागत ज्ञानलाई आधुनिक विज्ञानसँग जोड्दै प्रकृतिसँग सहकार्य गर्ने कृषि प्रणालीको विकास गरेको छ। त्यसैले अर्गानिकलाई विगततर्फ फर्कने प्रयास भन्नु पनि सही हुँदैन, र आधुनिक विज्ञानको विरोधी प्रणाली भन्नु त झन् गलत हुन्छ। यसको मूल भावना वैज्ञानिक ज्ञानको आधारमा प्राकृतिक प्रक्रियालाई बलियो बनाउँदै दिगो उत्पादन सुनिश्चित गर्नु हो।
अर्गानिक कृषि चार आधारभूत सिद्धान्तमा उभिएको मानिन्छ।
पहिलो, स्वास्थ्यको सिद्धान्त। स्वस्थ माटो, स्वस्थ बिरुवा, स्वस्थ जनावर, स्वस्थ वातावरण र स्वस्थ मानवबीचको सम्बन्धलाई अर्गानिकले अविभाज्य मान्छ। यदि माटो बिरामी छ भने बिरुवा पनि पूर्ण रूपमा स्वस्थ हुन सक्दैन; बिरुवा कमजोर भए खाद्यको गुणस्तरमा असर पर्न सक्छ; र अन्ततः त्यसको प्रभाव सम्पूर्ण खाद्य शृङ्खलामा देखिन सक्छ। त्यसैले अर्गानिकमा उपचारभन्दा बढी रोकथामलाई प्राथमिकता दिइन्छ।
दोस्रो, पारिस्थितिक सन्तुलनको सिद्धान्त। प्रकृतिमा कुनै पनि जीव एक्लै बाँच्दैन। माटो, वनस्पति, पशुपक्षी, सूक्ष्मजीव, कीरा, पानी र हावाबीच निरन्तर सम्बन्ध रहन्छ। अर्गानिक कृषि यही प्राकृतिक सम्बन्धलाई सम्मान गर्छ। बाली चक्र, मिश्रित खेती, हरियो मल, जैविक पदार्थको पुनर्चक्रण, प्राकृतिक परागसेचन र जैविक विविधताको संरक्षणजस्ता अभ्यास यसै सिद्धान्तका व्यवहारिक रूप हुन्।
तेस्रो, निष्पक्षताको सिद्धान्त। कृषि केवल किसानको विषय होइन; उपभोक्ता, मजदुर, व्यापारी, वातावरण र भावी पुस्तासँग पनि जोडिएको विषय हो। त्यसैले अर्गानिकले उत्पादन, व्यापार र स्रोतको उपयोगमा न्याय, पारदर्शिता र जिम्मेवारीलाई महत्व दिन्छ। स्वस्थ खाद्य उत्पादन गर्नु जत्तिकै महत्वपूर्ण त्यसको उत्पादन प्रक्रियामा प्रकृति र मानिस दुवैप्रति सम्मान कायम राख्नु पनि हो।
चौथो, हेरचाहको सिद्धान्त। विज्ञान निरन्तर विकसित भइरहेकाले प्रत्येक नयाँ प्रविधिको दीर्घकालीन प्रभाव सधैं तत्काल थाहा नहुन सक्छ। त्यसैले अर्गानिकले सावधानीको सिद्धान्त अपनाउँछ। कुनै अभ्यासले माटो, वातावरण वा मानव स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन नकारात्मक असर पार्ने सम्भावना छ भने त्यसलाई विवेकपूर्ण रूपमा मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ भन्ने यसको दृष्टिकोण हो। यसको अर्थ नयाँ प्रविधिको विरोध गर्नु होइन; बरु वैज्ञानिक प्रमाणका आधारमा जिम्मेवार निर्णय गर्नु हो।
यही कारणले अर्गानिकलाई केवल “के प्रयोग गर्ने” भन्ने प्रणालीभन्दा पनि “कसरी सोच्ने” भन्ने कृषि दर्शनका रूपमा बुझ्नुपर्छ। यहाँ प्रश्न मलको नामभन्दा ठूलो छ; प्रश्न माटोको जीवन हो। यहाँ लक्ष्य उत्पादनको परिमाणभन्दा ठूलो छ; लक्ष्य उत्पादनको दिगोपन हो। यहाँ सफलता एउटा मौसमको उत्पादनले मापन हुँदैन; पुस्तौँसम्म माटोको उर्वरता जोगाउन सकियो कि सकिएन भन्ने आधारमा मूल्याङ्कन गरिन्छ।
नेपालजस्तो देशका लागि यो दृष्टिकोण विशेष महत्वको छ। हाम्रो कृषि साना जोत, मिश्रित खेती, पशुपालन र स्थानीय ज्ञानसँग ऐतिहासिक रूपमा जोडिएको छ। आधुनिक विज्ञानको सहयोग लिएर यी बलिया पक्षलाई सुदृढ गर्न सकियो भने अर्गानिक केवल निर्यातको अवसर होइन, माटो संरक्षण, खाद्य गुणस्तर, किसानको आत्मनिर्भरता र ग्रामीण अर्थतन्त्र सुदृढीकरणको आधार पनि बन्न सक्छ।
यद्यपि एउटा कुरा स्पष्ट रूपमा बुझ्नुपर्छ। अर्गानिक कृषि कुनै जादुई उपाय होइन, जसले एकै वर्षमा सबै समस्या समाधान गरिदिन्छ। माटोको जैविक जीवन पुनर्जीवित हुन समय लाग्छ, किसानलाई नयाँ व्यवस्थापन सिक्न समय लाग्छ, बजार र प्रमाणीकरण प्रणाली विकास हुन समय लाग्छ। त्यसैले अर्गानिकलाई अभियानभन्दा बढी एउटा दीर्घकालीन परिवर्तनको यात्राका रूपमा बुझ्नुपर्छ। यही यथार्थ स्वीकार गर्दा मात्र अर्गानिकप्रति विश्वास पनि बलियो हुन्छ र यसको सफल कार्यान्वयनको आधार पनि तयार हुन्छ।
माटोको खाद्य जालो : प्रकृतिको मौन कारखाना :
प्रकृतिमा कुनै पनि जीव एक्लै बाँच्दैन। प्रत्येक जीव अर्को जीवसँग प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको हुन्छ। यही सम्बन्धहरूको जालोलाई पारिस्थितिक प्रणालीको आधार मानिन्छ। माटोभित्र पनि यस्तै एउटा अदृश्य संसार छ, जसलाई आधुनिक माटो जीवविज्ञानले “माटोको खाद्य जालो (Soil Food Web)” भन्छ। यो कुनै काल्पनिक अवधारणा होइन; पृथ्वीमा जीवनलाई निरन्तरता दिने सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्राकृतिक प्रणालीमध्ये एक हो।
यदि एउटा स्वस्थ माटोलाई शक्तिशाली सूक्ष्मदर्शीबाट हेर्न सकियो भने त्यहाँ असंख्य जीवहरूको व्यस्त संसार देख्न सकिन्छ। कतै ब्याक्टेरियाले जैविक पदार्थ विघटन गरिरहेका हुन्छन्, कतै ढुसीका सूक्ष्म तन्तुहरूले माटोका कणलाई जोडेर स्थिर संरचना बनाइरहेका हुन्छन्, कतै प्रोटोजोआले ब्याक्टेरियालाई खाएर पोषक तत्त्व मुक्त गरिरहेका हुन्छन्, कतै निमाटोडले सूक्ष्मजीवहरूको सन्तुलन कायम गरिरहेका हुन्छन्, त कतै गँड्यौलाले माटोभित्र सुरुङ बनाउँदै हावा र पानीको आवागमन सहज बनाइरहेको हुन्छ। यी सबै जीवहरू आफ्ना-आफ्ना भूमिकामा सक्रिय छन्, तर अन्तिम उद्देश्य एउटै छ—माटोमा जीवनलाई निरन्तर चलाइराख्नु।
बिरुवाले आफ्ना लागि आवश्यक अधिकांश पोषक तत्त्व सिधै माटोबाट लिन सक्दैन। माटोमा रहेका धेरै पोषक तत्त्व बिरुवाले तुरुन्त उपयोग गर्न नसक्ने रूपमा बाँधिएका हुन्छन्। यिनलाई बिरुवाले उपयोग गर्न सक्ने स्वरूपमा रूपान्तरण गर्ने जिम्मेवारी मुख्यतः सूक्ष्मजीवहरूको हुन्छ। त्यसैले स्वस्थ माटोमा सूक्ष्मजीवहरू केवल बासिन्दा होइनन्, प्राकृतिक रासायनिक प्रयोगशालाका वैज्ञानिक जस्तै हुन्। उनीहरूले कुनै कारखाना वा मेसिनबिना चौबीसै घण्टा जैविक प्रक्रिया सञ्चालन गरिरहेका हुन्छन्।
यस प्रक्रियामा ब्याक्टेरिया सबैभन्दा छिटो काम गर्ने समूह हुन्। उनीहरूले ताजा जैविक पदार्थ विघटन गरी नाइट्रोजन, फस्फोरस, सल्फर र अन्य आवश्यक तत्त्वहरूको चक्र सञ्चालन गर्न मद्दत गर्छन्। ढुसी (Fungi) ले भने कडा र जटिल जैविक पदार्थ, जस्तै काठ वा रेसायुक्त अवशेष, बिस्तारै विघटन गर्छ। केही ढुसीले बिरुवाको जरासँग माइकोराइजा (Mycorrhiza) नामक सहजीवी सम्बन्ध बनाउँछन्। यस सम्बन्धबाट बिरुवाले फस्फोरस, जस्ता र अन्य सूक्ष्म पोषक तत्त्व सजिलै प्राप्त गर्छ भने ढुसीले बिरुवाबाट कार्बोहाइड्रेट प्राप्त गर्छ। प्रकृतिको यो सहकार्य करोडौँ वर्षदेखि निरन्तर चलिरहेको छ।
माटोको खाद्य जालोमा प्रत्येक जीवको संख्या मात्र होइन, विविधता पनि महत्वपूर्ण हुन्छ। यदि कुनै एक समूह अत्यधिक घट्यो भने सम्पूर्ण प्रणालीको सन्तुलन बिग्रन सक्छ। उदाहरणका लागि, सूक्ष्मजीवहरूको विविधता घट्दा रोग उत्पन्न गर्ने जीवहरूले सजिलै स्थान ओगट्न सक्छन्। त्यसैले स्वस्थ माटोमा जैविक विविधता आफैँमा एउटा प्राकृतिक सुरक्षा प्रणाली हो।
यही कारणले अर्गानिक कृषि माटोलाई केवल पोषक तत्त्वको भण्डारका रूपमा हेर्दैन। यसले माटोलाई एउटा जीवित समुदाय का रूपमा बुझ्छ। किसानको वास्तविक काम केवल बाली हुर्काउनु होइन; बालीलाई हुर्काउने माटोभित्रको जीवित समुदायलाई पनि संरक्षण गर्नु हो। जब किसानले कम्पोस्ट, हरियो मल, बालीका अवशेष, बाली चक्र, मिश्रित खेती वा जैविक आच्छादन (Mulch) प्रयोग गर्छ, तब उसले केवल माटोमा पदार्थ थपिरहेको हुँदैन; उसले माटोभित्रको सम्पूर्ण जीवित समुदायलाई ऊर्जा, आश्रय र सन्तुलन उपलब्ध गराइरहेको हुन्छ।
यसको विपरीत, यदि माटो लामो समयसम्म जैविक पदार्थविहीन, खुला, क्षयग्रस्त वा जैविक जीवनका लागि प्रतिकूल अवस्थामा रह्यो भने खाद्य जालो कमजोर हुँदै जान्छ। त्यसको प्रभाव तत्काल देखिन पनि सक्छ, ढिलो पनि देखिन सक्छ। तर अन्ततः माटोको संरचना, पानी धारण क्षमता, पोषक तत्त्वको उपयोग दक्षता र बालीको स्वास्थ्यमा त्यसको असर पर्ने सम्भावना बढ्छ।
त्यसैले अर्गानिक कृषिको पहिलो लक्ष्य उत्पादन बढाउनु होइन; माटोको खाद्य जालोलाई पुनर्जीवित गर्नु हो। किनभने जब माटोभित्रको यो मौन कारखाना पूर्ण क्षमताका साथ चल्छ, तब प्रकृतिले स्वयं उत्पादनको आधार बलियो बनाइरहेको हुन्छ। यही अदृश्य प्रणाली नै दिगो कृषिको वास्तविक इन्जिन हो।
पोषक तत्त्व चक्र : मलभन्दा ठूलो प्रकृतिको विज्ञान :
कृषिको इतिहासमा एउटा गहिरो भ्रम बारम्बार दोहोरिएको छ—बिरुवा मलले हुर्कन्छ। वैज्ञानिक दृष्टिले यो वाक्य पूर्ण सत्य होइन। बिरुवा मलले होइन, पोषक तत्त्वले हुर्कन्छ; र ती पोषक तत्त्वलाई उपलब्ध गराउने सबैभन्दा ठूलो प्रणाली प्रकृतिको पोषक तत्त्व चक्र (Nutrient Cycling) हो। मल त त्यस चक्रलाई सहयोग गर्ने एउटा माध्यम मात्र हो।
प्रकृतिमा कुनै पनि पदार्थ स्थायी रूपमा फोहोर बन्दैन। एउटा जीवको अन्त्य अर्को जीवको सुरुआत बन्छ। रूखबाट झरेको पात, बाली काटेपछि बाँकी रहेको डाँठ, पशुको गोबर, चराचुरुङ्गीका अवशेष, सूक्ष्मजीवहरूको मृत्यु—यी सबै अन्ततः माटोमा फर्किन्छन्। त्यहाँ सूक्ष्मजीवहरूले तिनलाई बिस्तारै विघटन गरी पुनः बिरुवाले उपयोग गर्न सक्ने पोषक तत्त्वमा रूपान्तरण गर्छन्। यही निरन्तर पुनर्चक्रणलाई पोषक तत्त्व चक्र भनिन्छ।
अर्गानिक कृषि यही प्राकृतिक चक्रलाई बलियो बनाउने प्रणाली हो। यसले पोषक तत्त्वलाई बाहिरबाट मात्र थप्ने होइन, खेतभित्र उपलब्ध स्रोतहरूलाई पुनः उपयोग गर्ने प्रयास गर्छ। बालीका अवशेष जलाउने होइन, माटोमा फर्काउने; गोबरलाई फोहोर होइन, स्रोतका रूपमा प्रयोग गर्ने; हरियो मल, कम्पोस्ट, बाली चक्र र जैविक आवरणमार्फत माटोमा जैविक पदार्थ बढाउने—यी सबै अभ्यासको उद्देश्य एउटै हो: पोषक तत्त्वको प्राकृतिक प्रवाहलाई अवरुद्ध हुन नदिनु।
माटोमा नाइट्रोजन, फस्फोरस, पोटासियम, क्याल्सियम, म्याग्नेसियम, सल्फर, फलाम, जस्ता, बोरन, मोलिब्डेनमजस्ता आवश्यक तत्त्व हुन्छन्। तर यी सबै तत्त्व सधैं बिरुवाले उपयोग गर्न सक्ने अवस्थामा हुँदैनन्। धेरै तत्त्व माटोका कणसँग बाँधिएका हुन्छन् वा जटिल जैविक यौगिकभित्र सुरक्षित हुन्छन्। तिनलाई बिरुवाका लागि उपलब्ध गराउने काम सूक्ष्मजीव, जरा र माटोको रासायनिक–जैविक प्रक्रियाले संयुक्त रूपमा गर्छ।
यही कारणले स्वस्थ माटोमा एउटै मात्र प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुँदैन—”कति मल हालियो?” त्यसभन्दा ठूलो प्रश्न हुन्छ—”हालिएको मलको कति भाग बिरुवाले वास्तवमै उपयोग गर्न सक्यो?” यदि माटोको जैविक जीवन कमजोर छ भने धेरै पोषक तत्त्व उपलब्ध भएर पनि बिरुवाले तिनको पूर्ण लाभ लिन सक्दैन। त्यसैले अर्गानिक सोचले मलको मात्रा मात्र होइन, माटोको उपयोग क्षमता लाई पनि बराबर महत्व दिन्छ।
कार्बन यस सम्पूर्ण चक्रको अर्को आधार हो। पृथ्वीमा जीवनको मुख्य संरचनात्मक तत्त्व कार्बन हो। बिरुवाले वायुमण्डलबाट कार्बन डाइअक्साइड लिएर प्रकाश संश्लेषणमार्फत जैविक पदार्थ बनाउँछन्। त्यही पदार्थ पशु, मानव र सूक्ष्मजीवको भोजन बन्छ। अन्ततः यसको ठूलो भाग फेरि माटोमा फर्किन्छ। माटोमा जैविक कार्बन बढ्नु भनेको केवल उत्पादनको आधार बलियो हुनु मात्र होइन; माटोको संरचना सुधारिनु, पानी धारण क्षमता बढ्नु, सूक्ष्मजीवहरूको सक्रियता बढ्नु र जलवायु परिवर्तन न्यूनीकरणमा समेत सकारात्मक योगदान पुग्नु हो।
नेपालका धेरै किसानले अझै पनि बाली काटिसकेपछि अवशेष जलाउने अभ्यास गर्छन्। यसले खेत सफा त देखिन्छ, तर त्यससँगै बहुमूल्य जैविक पदार्थ, कार्बन र अनेकौँ पोषक तत्त्व पनि नष्ट हुन्छन्। धुवाँसँगै वायुमण्डलमा जाने कार्बन फेरि माटोमा फर्किँदैन। अर्गानिक दृष्टिकोणले बाली अवशेषलाई समस्या होइन, भोलिको उर्वरताको बीउ मान्छ।
पोषक तत्त्व चक्रलाई बुझ्दा एउटा महत्त्वपूर्ण सत्य स्पष्ट हुन्छ। प्रकृतिले करोडौँ वर्षदेखि कुनै रासायनिक कारखानाबिना जंगल, घाँसे मैदान र प्राकृतिक वनस्पतिलाई हराभरा राखेको छ। यसको अर्थ कृषि प्रणालीले कुनै बाह्य इनपुट प्रयोग गर्नु हुँदैन भन्ने होइन। यसको अर्थ जहाँ सम्भव हुन्छ, प्रकृतिको आफ्नै चक्रलाई बलियो बनाउनुपर्छ, र जहाँ आवश्यक हुन्छ, वैज्ञानिक रूपमा सन्तुलित बाह्य स्रोतको विवेकपूर्ण उपयोग गर्नुपर्छ। यही सन्तुलन नै दिगो कृषि व्यवस्थापनको आधार हो।
यसैले अर्गानिक कृषि मलको विरोध गर्ने प्रणाली होइन; माटोको जीवन, जैविक पदार्थ र प्राकृतिक पोषक चक्रलाई केन्द्रमा राख्ने कृषि विज्ञान हो। जब पोषक तत्त्वको चक्र सन्तुलित हुन्छ, तब माटोको उर्वरता केवल एक मौसमका लागि होइन, पुस्तौँसम्म टिक्न सक्ने आधारमा विकसित हुन थाल्छ।
अर्गानिक उत्पादन प्रणाली : सिद्धान्तदेखि व्यवहारसम्म :
अर्गानिक कृषि कुनै एक प्रविधि, कुनै एक मल वा कुनै एक विधिको नाम होइन। यो परस्पर सम्बन्धित धेरै अभ्यासहरूको समन्वित प्रणाली हो। यदि यी अभ्यासमध्ये कुनै एउटालाई मात्र अपनाइयो भने त्यसलाई पूर्ण अर्गानिक प्रणाली भन्न सकिँदैन। अर्गानिकको वास्तविक शक्ति यसको समग्र व्यवस्थापनमा हुन्छ, जहाँ माटो, बाली, पशुपालन, पानी, सूक्ष्मजीव र किसानको व्यवस्थापन क्षमता एकअर्कासँग जोडिएका हुन्छन्।
यस प्रणालीको पहिलो आधार माटोलाई निरन्तर जीवित राख्नु हो। प्रकृतिमा कुनै पनि उर्वर भूमि लामो समयसम्म नाङ्गो रहँदैन। कतै घाँस उम्रिएको हुन्छ, कतै पातले ढाकिएको हुन्छ, कतै झाडीले संरक्षण गरिरहेको हुन्छ। यसको कारण स्पष्ट छ—खुला माटो घाम, वर्षा र हावाको प्रत्यक्ष प्रभावमा परेर छिट्टै कमजोर हुन्छ। त्यसैले अर्गानिक कृषिमा माटोलाई सकेसम्म जैविक आवरणले ढाकेर राख्ने अभ्यासलाई विशेष महत्व दिइन्छ। बालीका अवशेष, घाँस, हरियो पात वा अन्य जैविक पदार्थले माटो ढाक्दा चिस्यान जोगिन्छ, तापक्रम सन्तुलित रहन्छ, सूक्ष्मजीवहरू सक्रिय रहन्छन् र माटो क्षय हुने सम्भावना कम हुन्छ।
दोस्रो आधार जैविक पदार्थको निरन्तर पुनःपूर्ति हो। खेतीले प्रत्येक मौसममा माटोबाट ठूलो मात्रामा पोषक तत्त्व बाहिर लैजान्छ। यदि त्यो क्षतिपूर्ति नगरियो भने माटो क्रमशः कमजोर बन्दै जान्छ। त्यसैले कम्पोस्ट, राम्रोसँग कुहिएको गोठेमल, हरियो मल, बालीका अवशेष, जैविक तरल मल तथा अन्य स्थानीय जैविक स्रोतहरूलाई माटोमा नियमित रूपमा फर्काउनु आवश्यक हुन्छ। यहाँ मात्रा मात्र होइन, गुणस्तर पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। राम्रोसँग नपाकेको जैविक पदार्थले कहिलेकाहीँ अपेक्षित लाभ दिन नसक्ने भएकाले यसको तयारी र प्रयोग वैज्ञानिक ढङ्गले हुनुपर्छ।
तेस्रो आधार बाली चक्र (Crop Rotation) हो। एउटै खेतमा वर्षौंसम्म एउटै बाली लगाइरहँदा निश्चित पोषक तत्त्वको अत्यधिक उपयोग हुन्छ, विशेष प्रकारका रोग तथा कीराहरू स्थायी रूपमा बसोबास गर्न थाल्छन् र माटोको जैविक सन्तुलन कमजोर हुन सक्छ। तर फरक-फरक परिवारका बालीहरू पालैपालो लगाउँदा पोषक तत्त्वको उपयोग सन्तुलित हुन्छ, रोग–कीराको चक्र भङ्ग हुन्छ र माटोको जैविक विविधता बढ्छ। विशेषगरी दलहन बालीलाई बाली चक्रमा समावेश गर्दा वायुमण्डलीय नाइट्रोजन स्थिरीकरणमा समेत सकारात्मक योगदान पुग्न सक्छ।
चौथो आधार जैविक विविधताको संरक्षण हो। प्रकृतिमा एउटै प्रजातिको विशाल क्षेत्र विरलै पाइन्छ। विविधता नै प्रकृतिको शक्ति हो। त्यसैले मिश्रित खेती, अन्तरबाली, सीमाक्षेत्रमा बहुवर्षीय वनस्पति, परागसेचन गर्ने जीवलाई आकर्षित गर्ने फूलदार बोट तथा स्थानीय जातहरूको संरक्षण अर्गानिक प्रणालीका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्। जैविक विविधताले केवल उत्पादन बढाउने काम गर्दैन; यसले प्राकृतिक सन्तुलन कायम राख्न, लाभदायी जीवहरूको संख्या वृद्धि गर्न र रोग–कीराको दबाब कम गर्न पनि सहयोग पुर्‍याउँछ।
पाँचौँ आधार पशुपालन र कृषिबीचको समन्वय हो। परम्परागत नेपाली कृषिमा पशुपालन र खेती एकअर्काका पूरक थिए। खेतबाट प्राप्त घाँस, पराल र अवशेष पशुको आहार बन्थे; पशुबाट प्राप्त गोबर र मूत्र खेतको उर्वरताको स्रोत बन्थे। यही चक्रले कृषि प्रणालीलाई धेरै हदसम्म आत्मनिर्भर बनाएको थियो। आधुनिक समयमा यो सम्बन्ध केही कमजोर भएको भए पनि अर्गानिक प्रणालीले यसलाई पुनः सुदृढ गर्ने प्रयास गर्छ।
छैटौँ आधार पानीको विवेकपूर्ण व्यवस्थापन हो। माटोमा जैविक पदार्थ पर्याप्त हुँदा पानी सोस्ने र आवश्यक पर्दा बिस्तारै उपलब्ध गराउने क्षमता बढ्छ। यसले खडेरीको समयमा बालीलाई सहयोग पुर्‍याउनुका साथै अत्यधिक वर्षाको समयमा माटो कटान पनि कम गर्न सक्छ। त्यसैले पानी व्यवस्थापन केवल सिँचाइको विषय होइन; यो माटो स्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको विषय हो।
सातौँ आधार रोग तथा कीरा व्यवस्थापन हो। अर्गानिक प्रणालीमा रोग वा कीरा देखिएपछि मात्र उपचार गर्ने होइन, सुरुदेखि नै सन्तुलित पारिस्थितिक प्रणाली निर्माण गरी समस्या न्यून गर्ने प्रयास गरिन्छ। स्वस्थ माटो, सन्तुलित पोषण, बाली चक्र, जैविक विविधता, प्रतिरोधी जात, खेतको सरसफाइ, लाभदायी जीवहरूको संरक्षण र आवश्यक पर्दा वैज्ञानिक रूपमा स्वीकृत जैविक उपायहरूको प्रयोग यस व्यवस्थापनका आधार हुन्। यसको उद्देश्य कुनै पनि जीवलाई पूर्ण रूपमा नष्ट गर्नु होइन; आर्थिक क्षति नहुने स्तरमा प्राकृतिक सन्तुलन कायम राख्नु हो।
यी सबै आधारहरूलाई जोडेर हेर्दा एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ—अर्गानिक कृषि “इनपुट प्रतिस्थापन” मात्र होइन, प्रणाली परिवर्तन (System Transformation) हो। रासायनिक मलको ठाउँमा जैविक मल राख्दैमा मात्र अर्गानिक कृषि पूर्ण हुँदैन। जबसम्म माटोको जीवन, पोषक चक्र, जैविक विविधता, पानी, पशुपालन र किसानको व्यवस्थापनलाई एउटै प्रणालीका रूपमा हेरिँदैन, तबसम्म अर्गानिकको वास्तविक उद्देश्य पूरा हुँदैन।
यही कारणले अर्गानिक कृषि धैर्य, ज्ञान र निरन्तर व्यवस्थापन माग्ने प्रणाली हो। यसको सफलता कुनै एउटै उत्पादनले निर्धारण गर्दैन; सम्पूर्ण कृषि प्रणालीको स्वास्थ्यले निर्धारण गर्छ। जब खेतलाई केवल उत्पादन गर्ने ठाउँ होइन, जीवित पारिस्थितिक प्रणालीका रूपमा व्यवस्थापन गर्न थालिन्छ, तब अर्गानिकको वास्तविक यात्रा सुरु हुन्छ।
अर्गानिकसम्बन्धी भ्रम र यथार्थ :
नेपालमा अर्गानिक कृषि लोकप्रिय बन्दै जाँदा यसबारे अनेकौँ धारणा पनि फैलिएका छन्। केही धारणा आंशिक रूपमा सही छन् भने केही पूर्णतः भ्रममा आधारित छन्। वैज्ञानिक दृष्टिले अर्गानिकलाई बुझ्न यी भ्रम र यथार्थबीच स्पष्ट भिन्नता गर्न आवश्यक छ। अन्यथा अर्गानिकप्रतिको विश्वास कमजोर हुन सक्छ र किसान तथा उपभोक्ता दुवै अन्योलमा पर्न सक्छन्।
सबैभन्दा ठूलो भ्रम के छ भने रासायनिक मल प्रयोग नगरेपछि खेती स्वतः अर्गानिक हुन्छ। वास्तविकता भने फरक छ। कुनै खेतमा रासायनिक मल प्रयोग नगरिए पनि यदि माटोको स्वास्थ्य, बाली चक्र, जैविक पदार्थ, जैविक विविधता, रोग–कीरा व्यवस्थापन, अभिलेख राख्ने प्रणाली र उत्पादन व्यवस्थापन अर्गानिक सिद्धान्तअनुसार सञ्चालन भएको छैन भने त्यसलाई पूर्ण अर्गानिक प्रणाली भन्न सकिँदैन। अर्गानिक केवल “के प्रयोग गरिएन” भन्ने विषय होइन; “सम्पूर्ण प्रणाली कसरी सञ्चालन गरियो” भन्ने विषय हो।
अर्को प्रचलित धारणा गोठेमल हालियो भने खेती अर्गानिक हुन्छ भन्ने हो। गोठेमल अर्गानिक उत्पादन प्रणालीको महत्वपूर्ण स्रोत अवश्य हो, तर गोठेमल मात्र पर्याप्त हुँदैन। राम्रोसँग नपाकेको गोठेमलले पोषक तत्त्वको असन्तुलन, झारको बीउको फैलावट वा केही अवस्थामा रोगजन्य समस्या पनि निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले गोठेमलको वैज्ञानिक तयारी, उचित परिपक्वता र सन्तुलित प्रयोग अत्यन्त आवश्यक हुन्छ।
धेरै मानिसहरू अर्गानिक उत्पादनमा कुनै पनि रोग वा कीरा लाग्दैन भन्ने विश्वास गर्छन्। यो पनि यथार्थ होइन। अर्गानिक खेतमा पनि रोग, कीरा र झार लाग्न सक्छन्। फरक यति हो कि अर्गानिक प्रणालीले समस्याको मूल कारण कम गर्ने प्रयास गर्छ। स्वस्थ माटो, सन्तुलित पोषण, बाली चक्र, जैविक विविधता र लाभदायी जीवहरूको संरक्षणका कारण समस्या नियन्त्रण गर्न सजिलो हुन सक्छ। आवश्यक परे वैज्ञानिक रूपमा स्वीकृत जैविक उपायहरू पनि अपनाइन्छन्।
अर्को भ्रम अर्गानिक उत्पादन सधैँ कम हुन्छ भन्ने हो। वास्तविकता स्थान, माटोको अवस्था, व्यवस्थापन क्षमता, बालीको प्रकार, रूपान्तरणको चरण र जलवायुमा निर्भर गर्छ। प्रारम्भिक वर्षहरूमा केही अवस्थामा उत्पादन घट्न सक्छ, विशेषगरी लामो समयसम्म उच्च बाह्य इनपुटमा निर्भर रहेको खेतमा। तर समयसँगै माटोको स्वास्थ्य सुधारिएपछि उत्पादन स्थिर हुने वा केही अवस्थामा उल्लेखनीय रूपमा सुधारिने अनुभवहरू पनि विभिन्न देशमा देखिएका छन्। त्यसैले उत्पादनको प्रश्नलाई एक वाक्यमा उत्तर दिन सकिँदैन; यसलाई वैज्ञानिक अध्ययन र स्थानीय सन्दर्भका आधारमा मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।
कतिपयले अर्गानिक भनेको पुरानै परम्परागत खेती हो भन्ने धारणा राख्छन्। वास्तवमा अर्गानिकले परम्परागत ज्ञानलाई सम्मान गर्छ, तर त्यसलाई आधुनिक विज्ञानसँग जोडेर अघि बढ्छ। कम्पोस्टको गुणस्तर परीक्षण, सूक्ष्मजीवको भूमिका, माटो परीक्षण, जैविक प्रमाणीकरण, अभिलेख व्यवस्थापन, जैविक इनपुटको मापदण्ड र गुणस्तर नियन्त्रणजस्ता पक्षहरू आधुनिक वैज्ञानिक अभ्यासकै हिस्सा हुन्। त्यसैले अर्गानिकलाई विज्ञानविहीन परम्परा भन्नु उचित हुँदैन।
अर्कोतर्फ, अर्गानिक भनेपछि कुनै परीक्षण वा प्रमाणिकरण आवश्यक पर्दैन भन्ने सोच पनि गलत हो। विशेषगरी व्यावसायिक बजार र निर्यातका लागि उत्पादन गर्दा विश्वसनीय प्रमाणीकरण प्रणाली, उत्पादन अभिलेख, खेतको निरीक्षण, स्रोतको ट्रेसबिलिटी र मापदण्डको पालना अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। उपभोक्ताको विश्वास केवल लेबलबाट होइन, प्रमाणित प्रक्रियाबाट निर्माण हुन्छ।
नेपालमा अर्को चुनौतीपूर्ण प्रवृत्ति ‘अर्गानिक’ शब्दको अनियन्त्रित प्रयोग हो। कुनै प्रमाण वा वैज्ञानिक आधारबिना उत्पादनलाई अर्गानिक भनेर बजारमा बेच्ने अभ्यासले वास्तविक अर्गानिक किसानलाई पनि नोक्सान पुर्‍याउँछ। यसले उपभोक्ताको विश्वास घटाउँछ र सम्पूर्ण अर्गानिक क्षेत्रको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठाउँछ। त्यसैले अर्गानिकको भविष्य उत्पादनमा मात्र होइन, इमानदारी, पारदर्शिता र वैज्ञानिक उत्तरदायित्वमा पनि निर्भर गर्छ।
यी सबै भ्रमको मूल कारण एउटै हो—हामीले अर्गानिकलाई उत्पादनको लेबलका रूपमा धेरै चिन्यौँ, तर जीवित माटोको विज्ञान का रूपमा कम बुझ्यौँ। जब अर्गानिकको केन्द्रमा माटो, सूक्ष्मजीव, पोषक चक्र, जैविक विविधता र दिगो व्यवस्थापनलाई राखिन्छ, तब धेरै भ्रम स्वतः हट्न थाल्छन्।
यसैले अर्गानिकको वास्तविक प्रश्न “रासायनिक कि जैविक?” होइन। वास्तविक प्रश्न हो—के हाम्रो कृषि प्रणालीले माटोलाई हरेक वर्ष अझ स्वस्थ बनाइरहेको छ, कि क्रमशः कमजोर बनाइरहेको छ? यही प्रश्नको इमानदार उत्तरले अर्गानिकको भविष्य निर्धारण गर्नेछ।
यसैले अन्त्यमा फेरि एकपटक स्मरण गरौँ—
“जैविक खेती, दीर्घ जीवनको ओखती।”
र,
“माटो हाम्रो सम्पत्ति होइन, सन्ततिका लागि बोकिएको उत्तरदायित्व हो। त्यसैले माटोको रक्षा गर्नु कृषि मात्र होइन, राष्ट्रधर्म पनि हो।”
लेखक :
लेखक  कृषि, माटो स्वास्थ्य, जैविक कृषि, जैविक मल तथा दिगो कृषि प्रणालीको क्षेत्रमा अनुसन्धान र व्यवहारिक नवप्रवर्तनमा सक्रिय हुनुहुन्छ। उहाँको विशेष रुचि जीवित माटोको विज्ञान (Living Soil Science), सूक्ष्मजीवमा आधारित माटो पुनर्जीवन, स्थानीय स्रोतमा आधारित जैविक उत्पादन प्रणाली तथा नेपालको कृषि आत्मनिर्भरतासँग सम्बन्धित अनुसन्धानमा केन्द्रित रहेको छ। उहाँ “मिसन नेपाली फर्टिलाइजर्स” का प्रवर्तकका रूपमा नेपालको माटो स्वास्थ्य संरक्षण, वैज्ञानिक जैविक कृषि प्रवर्द्धन तथा किसानमैत्री कृषि प्रविधिको विकास र विस्तारका लागि अध्ययन, अनुसन्धान, जनचेतना तथा नीतिगत बहसमा संलग्न हुनुहुन्छ। उहाँको विश्वास छ कि नेपालको कृषि भविष्य कुनै एक उत्पादन वा प्रविधिमा होइन, जीवित माटो, वैज्ञानिक अनुसन्धान, स्थानीय स्रोतको विवेकपूर्ण उपयोग र जिम्मेवार कृषि नीतिको समन्वयमा सुरक्षित छ।